Divoženki or stitching to the end of the world

Performance odnosił się do lokalnego kontekstu czeskiego Hronova – zarówno przestrzeni miasta, jak i związanych z nim historii. Punktem wyjścia do działania stały się miejscowe legendy, w których pojawiają się postaci kobiece – divoženki i kamienna księżniczka z Boru – oraz historia dwóch kobiet, które zaznaczyły się w historii Hronova: Hedwigi Spiegler i Friedl Dicker-Brandeis.

Divoženki to żyjące w lasach i zaroślach dzikie kobiety, nimfy, które nawiedzają ludzkie domostwa, aby zdobyć pożywienie. Można więc powiedzieć, że wiara w istnienie „żyjących na wolności kobiet”, niezwiązanych ze społecznymi ograniczeniami, wyrażała niegdyś potrzebę innych niż patriarchalne wzorców kobiecości. Jednak przeciwstawienie się światu zarządzanemu przez mężczyzn, gdzie kobiety stanowiły przedmiot wymiany, było – i w niektórych krajach nadal jest – surowo karane. Taki los spotkał córkę czarnoksiężnika z zamku w pobliskim Borze, która zakochała się w młodym rycerzu i odmówiła wyjścia za mąż za władcę Karkonoszy, wybranego jej przez ojca na małżonka. Została przez niego zaklęta w kamień podczas szycia ślubnej koszuli. Według legendy księżniczka ożywa raz do roku, w Wielki Piątek, by wykonać kolejny ścieg. Gdy ukończy pracę – nastąpi koniec świata.

Wątki związane z kobietami i tkaniną urzeczywistniły się w historii miasta w postaciach kobiet związanych z fabryką tekstylną założoną w Hronovie pod koniec XIX wieku przez wiedeńskiego biznesmena Ludwika Spieglera. Po śmierci założyciela, fabryka przeszła na własność jego żony, Hedwigi, która zatrudniła jako projektantkę wzorów Friedl Dicker-Brandeis – awangardową artystkę związaną z Bauhausem. W czasie II wojny światowej obie kobiety, prześladowane za żydowskie pochodzenie, zmuszone zostały do opuszczenia miasta. Hedwiga uciekła do Palestyny, Friedl została deportowana do obozu koncentracyjnego.

Po wojnie fabryka została znacjonalizowana, a po upadku sowieckiego reżimu sprzedana zagranicznej firmie z prywatnym kapitałem. Ponad dekadę temu produkcję zamknięto, a usytuowana niemal w sercu miasta nieruchomość – w związku z brakiem zainteresowania ze strony obecnego właściciela – zarasta chwastami i popada w ruinę lub też, jeśli spojrzeć na problem z perspektywy postantropocentrycznej, jest odzyskiwana przez naturę.

Performance rozpoczął się w okolicy rodzinnego domu i zabudowań należących kiedyś do rodziny Aloisa Jiráska – pisarza pochodzącego z Hronova, który spisał również miejscowe legendy. Interesującym kontekstem był także odbywający się w tym samym czasie festiwal poświęcony jego twórczości.

Na początku rozdałam publiczności motki nićmi różnych kolorów i odczytałam tekst dotyczący lokalnych legend i kobiet związanych z historią fabryki. Następnie wbiłam igłę z nawleczoną białą nitką w kamień, na którym pozostawiłam kartkę z tekstem, i idąc przez park w kierunku wejścia do fabryki, rozwijałam nić. Osoby uczestniczące w performance podążały za mną, trzymając motki, które im rozdałam. Po drodze wołałam imiona Friedl i Hedwigi, jakbym rzeczywiście kogoś szukała, i pytałam napotkane osoby, czy znają lub widziały te osoby.

Gdy doszłam do bramy fabryki, z pomocą osób uczestniczących przyczepiłam do niej pasek od mojej sukienki, który stał się szarfą-transparentem z wyszytym napisem „In memory of Hedwiga Spieglerova and Friedl Dicker-Brandeis”. Performance zakończył się piosenką Věry Špinarovej pt. „Divoženka” – gwiazdy czeskiej estrady z lat 70. i 80., która aktywna była do końca życia i jeden ze swoich ostatnich koncertów dała właśnie w Hronovie.

Szarfa z napisem i motki nici pozostały jako instalacja – interwencja site-specific na bramie fabryki, nawiązując zarówno do jej historii, jak i zadając pytanie o jej przyszłość oraz o konsekwencje wyborów i decyzji podejmowanych pod wpływem określonych warunków polityczno-społeczno-kulturowych.

fot. Martin Gabriel Pavel, Zuzana Jirova, Gabriela Homolova